Groninger heiligen voor honderd jaar

De hele Groninger santenkraam

31 oktober 2025 | Algemeen

In 1929 verscheen het dikke Groninger woordenboek van Kornelis ter Laan (1871-1963), en hierin staan ook een flink aantal inmiddels vergeten heiligen. De woordenboekman zegt het bij het lemma ‘Sunt = Sint’ het volgende: ‘De weinige heiligen, die in de volksmond ook onder de Hervormden nog voortleven, zijn hierna opgenomen.’ En daarna worden de Groninger heiligen in alfabetische volgorde genoemd, van Sunt-Annoa tot Sunt-Veltn.

Tonko Ufkes

Sommige heiligen, zoals de hier genoemde St. Anna en St. Valentijn, waren zo’n honderd jaar geleden nog slechts bekend uit een versleten zegswijze of van een vaste uitdrukking. Zo kon een Groninger zeggen: ’Sunt-Jutn ien t ronne’ als het ging om een grote omweg, wellicht vergelijkbaar met de Hollandse uitdrukking ‘Sint Juttemis’. Trouwens, ook bij Sint Juttemis is de hele zegswijze afgesleten, en we weten nu niet meer of Sint Juttemis echt verband houdt met de naamdag van Judith, de hoofdpersoon uit het gelijknamige Apocriefe Bijbelboek.

Het dorpje Sint Annen is genoemd naar het klooster dat ooit in dat dorpje stond en dat gewijd was aan de heilige Anna. Foto: Tonko Ufkes

Vaste dagen

Een aantal heiligen met een vaste dag hield het in Groningerland lang uit; in het woordenboek van Ter Laan staan bijvoorbeeld Sunt-Gories [St. Gregorius] op 12 maart, Sunt-Jopk [St. Jakob] op 25 juli en Sunt-Margriet, ook wel Pis-Grait genoemd, op 13 juli. Soms hoorde daar een volkswijsheid op rijm bij en heel aardig is deze:

Pis-Grait,
zes week regen of nait.

Sint Margriet en ook de andere heiligen met een vaste dag hoorden bij het plattelandsleven van vroeger. Zo werd op Sunt-Gories het dagloon van een landarbeider afgesproken en rond Sunt-Jopk was de rogge gezicht en konden knollen gezaaid worden.

Vergelijkbaar dus met de nu nog bij tuinders bekende IJsheiligen; vijf al lang vergeten katholieke heiligen die hun naamdagen hebben in de periode 11 tot en met 15 mei. Want na de naamdag van Sophia van Rome op 15 mei [‘koude Sofie’] komt normaal gesproken geen nachtvorst meer voor, en dus kan na 15 mei volop gezaaid en geplant worden.

Drie bekenden

Achter het lemma ‘Sunt-Jan’ staat in het woordenboek na de vertaling ‘St. Jan, 24 juni’ het rijmpje:

Mit Sunt Jan
Slagt de eerste maaier an.

Met een vooruitziende blik heeft Ter Laan er bij gezet: ‘Dit rijmpje zal de toepassing van de kunstmest wel geen 100 jaar overleven.’

Zelf was Ter Laan een echte verteller, en ook in zijn woordenboek kon hij niet nalaten om over Sint Jan uit te weiden; over de arm van Johannes de Doper als het belangrijkste middeleeuwse relikwie van de Martinikerk en over de stokoude straatnaam St. Jansstraat.

Toch waren er in het jaar 1929 toen het Groninger woordenboek uitkwam, nog maar twee heiligen die iedereen kende: Sunter-Meerten en Sunt(er)-Nikloas. Uitvoerig beschrijft Ter Laan alle gewoontes rond St. Maarten en St. Nicolaas, en natuurlijk ontbreken de vele Groningstalige liedjes niet.

 

Tonko Ufkes
Pagina uit het woordenboek van Ter Laan. Foto: Tonko Ufkes.