Expositie 9 juli tot 31 oktober

Uitdaging en opdracht: Bas Jan Ader in het Groninger Museum

22 augustus 2025 | Recensie

Vijftig jaar geleden zou Bas Jan Ader zijn project ‘In search of the miraculous’ hebben gepresenteerd in het Groninger Museum, als zijn zoektocht op de Atlantische Oceaan naar het wonderbaarlijke niet was geëindigd in zijn mysterieuze verdwijning; alleen zijn piepkleine zeilbootje Ocean Wave werd beschadigd door vissers in de buurt van Ierland teruggevonden. Een kleine expositie over Ader en de presentatie van de installatie Bound to the Miraculous (bestemming: het wonderbaarlijke), eerbetoon aan Ader en geïnspireerd door zijn project, is nu in het museum te zien.

Pieter Bootsma

De installatie van kunstenaar Edward Clydesdale Thomson laat op een groot scherm de bewegingen zien van een zeilbootje à la de Ocean Wave op zijn reis over de Atlantische Oceaan onder de zich actueel voordoende weersomstandigheden. De persoonlijke zoektocht van Ader op de oceaan is in de installatie getransformeerd in een bezinning op de veranderende klimaatomstandigheden.

Bas Jan Ader

Bas Jan Ader (1942-1975), opgegroeid in het Oldambt, is na een drietal mislukte pogingen een gymnasiumopleiding te volgen naar een kunstopleiding overgestapt. Maar Amerika trok en hij wist uiteindelijk als opstapper op een scheepje, gezeild door een onervaren schipper, de Atlantische Oceaan over te varen. Te Los Angeles slaagde hij erin zijn kunstopleiding en zijn studie filosofie wel succesvol af te ronden. Hij ontwikkelde zich tot conceptueel kunstenaar. Het idee staat in het werk van de kunstenaar voorop en het maakt bij de beschouwers de tongen los over wat hij met zijn werk tot uitdrukking brengt. Het werk is nooit eenduidig, meerdere interpretaties zijn mogelijk, het is gelaagd.

Vallen

Tot zijn bekendste werk horen de filmpjes en de foto’s waarin hij zich laat vallen: hij valt van het schuine dak van zijn huis in LA; hangend aan een tak valt hij na enige tijd uit een boom; hij valt met fiets en al in een Amsterdamse gracht; hij valt als een boom en blijft liggen. Hij verliest altijd de strijd met de zwaartekracht. Is het vallen niet een metafoor voor de broosheid van het bestaan of voor het eeuwige menselijk falen?

In search of the miraculous

Zijn grootste project in 1975 zal ‘In search of the miraculous’ worden. Bij de uitvoering zal hij spoorloos verdwijnen, een van de meest spraakmakende mysteries uit de kunstgeschiedenis, zoals het Groninger Museum het formuleert. Het project is opgezet als een drieluik. Het eerste deel is een nachtelijke tocht door LA, vastgelegd in een achttiental foto’s, het tweede deel zal het verslag van de tocht over de oceaan zijn en het derde deel de opnames van een nachtelijke tocht door Amsterdam. De presentatie zal op de 6de december 1975 in het Groninger Museum plaatsvinden, waarbij een studentenkoor zeemansliederen zingt zoals dat in LA ook het geval was.

Maar het tweede en derde deel van het project zullen nooit verschijnen. Zelfs de teruggevonden beschadigde Ocean Wave wordt gestolen en blijft spoorloos. Rest ons speculatie over wat er is gebeurd en hoe zijn verdwijnen is te interpreteren. Is er sprake van moedwil of van misverstand of van de vernietigende kracht van de storm waartegen de mens niet bestand is, zoals hij het altijd tegen de zwaartekracht aflegt?

Mystieke ervaring

In zijn boek Oorlogen & Oceanen (2021) schrijft zijn broer Erik Ader – zelf een verwoed zeezeiler – dat hij zich goed kan voorstellen wat zijn broer trok in zijn oceaanproject. Zelf maakte hij tochten over de oceaan van het zuidelijk halfrond terwijl de stormen wekenlang woedden: “daar hield de tijd op en begon de eeuwigheid; een mystieke ervaring die ik als zodanig zeer intens beleefde.” (p. 127). “De directe, onontwijkbare, overweldigende confrontatie met dingen die zo onmetelijk veel groter zijn dan wijzelf, in zo existentiële zin deel te zijn van het universum, te belanden in een tijdloos continuüm: het leidt tot volledige onthechting, tot verlichting, het vinden van het wonderbaarlijke, het bereiken van een staat van genade.” (p. 129).

Levenslijn

Wat zijn broer ook beleefde op de Atlantische Oceaan, Erik Ader vreest dat de verwoestende krachten van de oceaan het scheepje de baas werden en gezien de beschadigingen, de aanhechting van de levenslijn van de boot losgescheurd is en zijn broer is overkomen wat de zeezeiler het meeste vreest: dat hij overboord slaat zonder dat hij nog met het schip in verbinding is en het ziet verdwijnen.

Voltooiing

Hans den Hartog Jager schrijft in de NRC van 10 juli in de bespreking van de tentoonstelling dat zowel Bas Jan als Jezus in dezelfde leeftijd van drie en dertig jaar gestorven zijn en toen zijn opgestegen in onzichtbaarheid. De vergelijking lijkt me stug. De kern van het evangelieverhaal is het zoenoffer van Christus en dat verhaal zal Bas Jan thuis niet onthouden zijn: wat wijst in het werk van Bas Jan Ader op eenzelfde intentie als die van het lijdensverhaal van Jezus? Gezien zijn ervaring als zeezeiler en naar de opinie van zijn broer een zorgvuldige voorbereiding op de reis, zal hij aan de tocht begonnen zijn in de overtuiging dat hij die zou voltooien.

Het leven in de pastorie

De vader van Bas Jan en Erik, ds. Bastiaan Ader, blijkt ook een man die grote uitdagingen niet uit de weg gaat. Hij onderneemt, net voor de afronding van zijn studie theologie, per fiets in 1936 een reis naar Palestina, een krankzinnige onderneming, aldus Erik Ader. Maar zijn gevaarlijkste uitdaging wordt, naar de opdracht in het evangelie, zijn naasten barmhartigheid te bewijzen: tweehonderd Joodse landgenoten weet hij uit handen van de bezetter te houden. Zijn meest vermetele plan is als de invasie begonnen is en de geallieerden Nederland naderen om Westerbork te kraken. Voor het zover is wordt hij op 22 juli 1944 verraden en enkele maanden later in de leeftijd van vierendertig jaar gefusilleerd.

In april 1944 is het gezin al door de bezetter uit de pastorie verwijderd. Hals over kop. Moeder gooit de kleren uit een van de bovenramen om in ieder geval het lijfgoed te redden. Het wordt het motief voor een van de werken van Bas Jan: op het schuine dak van zijn woning in Californië liggen gespreid een aantal kledingstukken.

Achtervolgd door het verleden

De moeder, Johanna Ader-Appels, beschouwt het als haar opdracht het werk van haar man voort te zetten. Ze schrijft over het oorlogsverleden een veelgelezen boek, Een Groninger pastorie in de storm. Aan dat verleden valt voor de opgroeiende kinderen niet te ontkomen. Erik Ader: “In de kerk van Nieuw-Beerta zaten we onder een plaquette met zijn naam. Altijd en overal dook zijn naam op, werd met ontzag over hem gesproken. Of we dat nou wilden of niet: bijzonder zijn was voor ons zowel een gegeven als een opdracht.” In het werk van Bas Jan Ader moet veel terug te vinden zijn dat aan dat verleden herinnert.

Pieter Bootsma
Opening van de tentoonstelling Bound to the Miraculous. Foto: Siese Veenstra.