Vrede als daad

11 juli 2025 | Recensie

Reinder de Jager

De cover van dit boek van Willem de Haan spreekt boekdelen: te midden van veertien zwarte vogels die allemaal de ene kant opvliegen, vliegt één witte vogel precies de andere kant op. Dat duidt nu net de teneur aan van dit boek: ga niet mee in oorlogsretoriek en vijanddenken, zoals bijna de hele westerse wereld nu doet, zoals bijna heel de politiek in Nederland nu doet, maar spreek de taal van de vrede. Dit boek is een hartstochtelijk pleidooi daarvoor. En juist nu defensiebudgetten opgeschroefd worden en we weer een echte vijand opgedrongen krijgen – Rusland – is dit ook een uiterst belangrijk pleidooi.

Zo’n witte vogel is Willem de Haan zijn hele leven al. In de jaren zeventig was hij principieel totaalweigeraar; niet gewoon dienstweigeraar – daarvoor zou hij een gesprek met een psycholoog hebben moeten voeren alsof hij gek zou zijn, terwijl in zijn visie mensen die het leger ingaan nou juist naar zich zouden moeten laten kijken. Hij is zijn hele leven betrokken geweest bij deze radicale vorm van pacifisme, als journalist, als spreker over oorlog en vrede.

Ikzelf ben afgelopen maanden aan het twijfelen geslagen over die 800 miljard die Europa aan defensie, dus aan wapens, wil besteden. Is dit nu echt de weg die wij moeten gaan? Dat geld kan niet meer besteed worden aan de echte problemen in de wereld waaruit oorlog voortvloeit. Roept die bewapening en de bijna onvermijdelijke tegenreactie niet juist weer een desastreuze oorlog, een allesverwoestende ramp over ons af, waarna we daarna zeggen (als er een daarna is): ‘dit nooit weer’? Aan de andere kant heb ik ook wel beseft dat er soldaten nodig waren die ons bevrijd hebben van de nazi’s. Willem de Haan, in een e-mail naar mij: “We moeten ons niet laten gijzelen door de Tweede Wereldoorlog.”

In een degelijk en lezenswaardig overzicht van de geschiedenis van totaalweigeren en geweldloos verzet zet de schrijver zichzelf ook neer in die traditie – hoe hij werd wie hij is. Daarbij schuwt hij moeilijke vragen niet – zoals die over de Tweede Wereldoorlog, zoals die over de inval in Oekraïne. Kernvraag daarbij is volgens hem: bestaat er een rechtvaardige oorlog? In een voor mij overtuigend en vurig pleidooi trekt hij die term in twijfel. Sinds wanneer is het doden van een ander mens de oplossing van problemen? In hoeverre gebruiken gewetenloze mensen aan de top soldaten als kanonnenvoer – om er zelf beter van te worden, macht te behouden?

In een schrijnend slothoofdstuk beschrijft Willem dat hij na de inval in Oekraïne vrienden, medestanders kwijtgeraakt is. Men verweet hem dat hij kennelijk op zijn rug wilde gaan liggen voor die bruut van een Poetin. Wat ik echt heel bijzonder vind en ook bewonder, is hoe de schrijver de vinger legt op de taal die de grondslag legt van het vijanddenken. Hij citeert Jan Pronk: “laten we onze taal matigen.”

Ik roep juist mensen in de kerken op om dit boek te lezen. Radicaal? Jazeker. Maar hoe radicaal was Jezus? Laten we in kerken een discussie organiseren hierover – niet bang zijn, vrees niet… Vrede is een daad.

 

Willem de Haan, Vrede als daad, een pleidooi voor vrede in tijden van oorlog. Leiden: Bot, 2025
ISBN 978 90 834 8366 5 | € 23,99 | 259 pagina’s
E-book: ISBN 978 90 834 8367 2 | € 14,99

 

Reinder de Jager